Czy można jednocześnie potrzebować rutyny i nieustannie szukać nowych bodźców? Chcieć spokoju, a jednocześnie szybko nudzić się monotonią? Mieć potrzebę przewidywalności, ale również trudności z planowaniem i organizacją?
Tak może wyglądać codzienność niektórych osób, u których współwystępują ADHD i spektrum autyzmu. Połączenie tych dwóch profili neurorozwojowych określa się mianem AuDHD.
Dla części osób takie połączenie oznacza doświadczanie pozornie sprzecznych potrzeb, trudności i sposobów reagowania. To, co daje poczucie bezpieczeństwa, może jednocześnie ograniczać potrzebę nowości. Z kolei poszukiwanie stymulacji może prowadzić do przeciążenia, którego dana osoba chciałaby uniknąć.
Zrozumienie AuDHD pozwala spojrzeć na te doświadczenia nie przez pryzmat braku konsekwencji czy silnej woli, ale indywidualnego sposobu funkcjonowania układu nerwowego.
Czym właściwie jest AuDHD?
AuDHD to nieformalna nazwa opisująca jednoczesne występowanie ADHD i spektrum autyzmu u jednej osoby.
Nie jest to osobna diagnoza medyczna. Określenie to odnosi się do sytuacji, w której dana osoba spełnia kryteria diagnostyczne zarówno dla ADHD, jak i dla autyzmu.
Warto podkreślić, że nie chodzi jedynie o sumowanie objawów obu tych profili. Ich wzajemne oddziaływanie może tworzyć specyficzny sposób funkcjonowania, w którym niektóre potrzeby się uzupełniają, a inne pozostają ze sobą w napięciu.
ADHD wiąże się między innymi z trudnościami w zakresie regulacji uwagi, impulsywności, aktywności i funkcji wykonawczych. Spektrum autyzmu może natomiast wiązać się z odmiennym sposobem przetwarzania informacji, komunikowania się, funkcjonowania społecznego, reagowania na bodźce sensoryczne oraz potrzebą przewidywalności i powtarzalności.
Nie oznacza to, że każda osoba z AuDHD będzie doświadczać wszystkich wymienionych trudności. Obraz funkcjonowania jest indywidualny i może zmieniać się w zależności od sytuacji, środowiska oraz dostępnego wsparcia.
ADHD a spektrum autyzmu – podobieństwa, różnice i współwystępowanie
Dwa różne profile, jeden układ nerwowy – skąd biorą się sprzeczne potrzeby?
Jednym z najbardziej charakterystycznych doświadczeń opisywanych przez część osób z AuDHD jest współwystępowanie pozornie sprzecznych potrzeb.
Z jednej strony osoba może:
- potrzebować stałego planu dnia;
- źle znosić niespodziewane zmiany;
- szukać spokoju i przewidywalności;
- mocno przywiązywać się do określonych schematów;
- potrzebować czasu na przygotowanie się do nowych sytuacji.
Z drugiej strony może:
- szybko nudzić się powtarzalnymi czynnościami;
- potrzebować nowych doświadczeń;
- mieć trudności z utrzymaniem uwagi;
- rozpoczynać wiele działań jednocześnie;
- poszukiwać intensywnej stymulacji;
- podejmować spontaniczne decyzje, mimo że wcześniej planowała działać inaczej.
W rezultacie może pojawiać się wewnętrzny konflikt: potrzeba stabilizacji zderza się z potrzebą nowości i różnorodności.
Przykładowo ktoś może bardzo potrzebować uporządkowanego planu dnia, ponieważ zmiany wywołują napięcie. Jednocześnie może mieć trudność z realizacją tego planu, szybko tracić zainteresowanie powtarzalnymi zadaniami albo odkładać ich rozpoczęcie.
Nie jest to koniecznie brak motywacji czy konsekwencji. Może być to efekt współwystępowania różnych potrzeb i trudności, które wymagają indywidualnego zrozumienia.
Jak może wyglądać codzienne funkcjonowanie osoby z AuDHD?
W praktyce AuDHD może wpływać na wiele obszarów codziennego życia: organizację obowiązków, relacje, pracę, naukę, odpoczynek i sposób reagowania na otoczenie.
Planowanie i organizacja
Osoba może bardzo potrzebować planu, list zadań i uporządkowanego otoczenia, ale jednocześnie mieć trudności z rozpoczęciem działania, ustaleniem priorytetów czy doprowadzeniem zadania do końca.
Może długo przygotowywać się do wykonania określonej czynności, a następnie odkładać ją na później. Czasami planowanie staje się łatwiejsze niż samo działanie.
Zainteresowania i motywacja
Może intensywnie interesować się określonym tematem, poświęcać mu wiele czasu i energii, a następnie nagle stracić zainteresowanie.
Zdarza się również, że osoba potrzebuje nowych bodźców, ale jednocześnie trudno jej przerwać rozpoczętą aktywność lub zaakceptować zmianę wcześniej ustalonego planu.
Relacje i komunikacja
W relacjach mogą pojawiać się różne potrzeby dotyczące kontaktu z innymi ludźmi. Osoba może pragnąć bliskości, ale jednocześnie potrzebować dużej ilości czasu w samotności, aby odpocząć od interakcji społecznych.
Może też doświadczać trudności związanych z interpretowaniem niejednoznacznych komunikatów, reagowaniem na nagłe zmiany planów czy regulowaniem emocji w sytuacjach konfliktowych.
Odpoczynek i przeciążenie
Odpoczynek nie zawsze jest łatwy. Z jednej strony może pojawiać się potrzeba wyciszenia i ograniczenia bodźców. Z drugiej – trudność z zatrzymaniem się, poszukiwanie kolejnych aktywności lub poczucie nudy podczas spokojnego spędzania czasu.
Takie doświadczenia mogą prowadzić do frustracji i poczucia niezrozumienia, szczególnie gdy otoczenie interpretuje je jako brak konsekwencji, lenistwo czy niechęć do współpracy.
AuDHD a przeciążenie sensoryczne
Ważnym obszarem funkcjonowania części osób z AuDHD jest przetwarzanie bodźców sensorycznych.
Hałas, intensywne światło, zapachy, dotyk, tłum lub kilka jednoczesnych źródeł dźwięku mogą być trudne do zniesienia. W innych sytuacjach osoba może aktywnie poszukiwać określonych bodźców, na przykład ruchu, muzyki, dotyku czy intensywnej aktywności.
Może więc występować jednocześnie potrzeba stymulacji i potrzeba ograniczania bodźców.
Przykładem jest osoba, która podczas pracy potrzebuje muzyki w tle, ponieważ pomaga jej to utrzymać uwagę, ale w zatłoczonym sklepie szybko doświadcza przeciążenia hałasem, światłem i ruchem innych ludzi.
Nie ma jednego charakterystycznego profilu sensorycznego AuDHD. Reakcje mogą różnić się w zależności od rodzaju bodźca, poziomu zmęczenia, stresu i sytuacji.
Dlaczego rozpoznanie AuDHD jest ważne?
Rozpoznanie tylko jednego z tych profili może nie wyjaśniać wszystkich trudności danej osoby.
Jeśli uwzględnimy wyłącznie ADHD, możemy nie dostrzec znaczenia sensoryki, komunikacji społecznej czy potrzeby przewidywalności.
Jeśli skupimy się wyłącznie na autyzmie, możemy pominąć trudności związane z impulsywnością, koncentracją uwagi, regulacją aktywności i funkcjami wykonawczymi.
Właśnie dlatego ważne jest całościowe spojrzenie na funkcjonowanie osoby, uwzględniające zarówno cechy ADHD, jak i autyzmu.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba, która doświadcza podobnych sprzeczności, ma AuDHD. Niektóre trudności mogą mieć również inne przyczyny. Podobieństwo pojedynczych doświadczeń nie jest wystarczające do postawienia diagnozy.
Jak wygląda diagnoza AuDHD?
Ponieważ AuDHD nie jest odrębną jednostką diagnostyczną, proces diagnostyczny dotyczy ADHD oraz spektrum autyzmu.
Ważne jest uwzględnienie historii rozwoju, doświadczeń z dzieciństwa, aktualnego funkcjonowania oraz trudności występujących w różnych obszarach życia. Zalecenia dotyczące diagnozy ADHD – NICE
Specjalista powinien przyjrzeć się między innymi:
- sposobowi regulowania uwagi i aktywności;
- funkcjonowaniu społecznemu i komunikacji;
- potrzebie rutyny i reagowaniu na zmiany;
- wrażliwości sensorycznej;
- organizacji codziennych obowiązków;
- historii rozwoju i wcześniejszym doświadczeniom;
- wpływowi trudności na życie osobiste, rodzinne, zawodowe lub szkolne.
Istotne jest również uwzględnienie innych możliwych trudności współwystępujących oraz różnicowanie ich przyczyn.
Diagnoza nie powinna opierać się wyłącznie na internetowych testach, listach objawów czy podobieństwie do opisów znalezionych w mediach społecznościowych. Takie materiały mogą skłonić do poszukiwania informacji, ale nie zastępują profesjonalnej oceny. Wytyczne dotyczące diagnozy autyzmu u dorosłych – NICE
Jakiego wsparcia może potrzebować osoba z AuDHD?
Nie istnieje jeden uniwersalny sposób wspierania osób z AuDHD. Pomoc powinna uwzględniać zarówno indywidualne trudności, jak i mocne strony, potrzeby oraz warunki życia danej osoby.
W praktyce pomocne mogą być:
- dostosowanie otoczenia do potrzeb sensorycznych;
- wprowadzanie rutyn, które ułatwiają codzienne funkcjonowanie;
- dzielenie większych zadań na mniejsze etapy;
- korzystanie z przypomnień, list i zewnętrznych narzędzi organizacyjnych;
- planowanie przerw i czasu na regenerację;
- ograniczanie nadmiaru bodźców w sytuacjach przeciążenia;
- dostosowanie sposobu komunikacji do potrzeb danej osoby.
Ważne jest również, aby wsparcie nie polegało na próbie dopasowania człowieka do jednego, z góry przyjętego schematu. Rozwiązanie, które pomaga jednej osobie, niekoniecznie będzie odpowiednie dla innej.
Celem nie jest wyeliminowanie wszystkich cech neurorozwojowych, ale lepsze zrozumienie własnego sposobu funkcjonowania, zmniejszenie trudności i stworzenie warunków, w których łatwiej korzystać z własnych zasobów.
AuDHD – zrozumienie zamiast oceniania
AuDHD pokazuje, że neuroróżnorodność nie zawsze mieści się w prostych schematach. Jedna osoba może jednocześnie potrzebować przewidywalności i różnorodności, bliskości i samotności, stymulacji i wyciszenia.
Z zewnątrz takie zachowania mogą wydawać się niespójne. Jednak lepsze poznanie indywidualnego profilu potrzeb pozwala zrozumieć, skąd mogą wynikać i dlaczego nie zawsze da się je pogodzić za pomocą prostych rozwiązań.
Rozpoznanie współwystępowania ADHD i autyzmu może pomóc spojrzeć na siebie z większą uważnością, lepiej rozpoznać swoje potrzeby i poszukać odpowiedniego wsparcia.
W kolejnym artykule przyjrzymy się bliżej temu, jak wygląda życie z AuDHD – szczególnie w kontekście przeciążenia sensorycznego, maskowania i codziennych trudności.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy specjalistycznej.